نیمه‌شب که می‌شود، برای برخی از مشهدی‌ها زمان خواب نیست؛ زمان پیدا کردن یک کارت آزاد برای چند لیتر بنزین و قرار گرفتن در صف‌هایی است که گاهی از یک جایگاه تا خیابان‌های اطراف کشیده می‌شود. رانندگانی که از نیمه‌شب تا صبح چندین جایگاه را برای دریافت ۱۵ لیتر بنزین امتحان می‌کنند و شهروندانی که برای رسیدن به محل کار یا ادامه فعالیت روزانه خود، ناچارند صبح‌ها در صف باشند یا چندساعتی شب‌ها بیدار بمانند؛ تصویری که این روزها در بخش‌هایی از شهر مشهد دیده می‌شود. برخی از رانندگان می‌گویند کارت‌های آزاد جایگاه‌ها خیلی زود تمام می‌شود و برخی دیگر معتقدند محدودیت تعداد کارت‌ها و سقف ۱۵ لیتری هر نوبت سوخت‌گیری، عامل اصلی افزایش زمان انتظار است. در مقابل، جایگاهداران تأکید می‌کنند که مشکل، کمبود بنزین نیست و بیشتر به شیوه استفاده از سهمیه و کارت‌های اضطراری مربوط می‌شود. جزئیات این گزارش میدانی و گفت‌وگو با مسئولان جایگاه و پخش فراورده‌های نفتی را در ادامه بخوانید.

۱۲ شب به بعد کارت آزاد داریم

به سمت جایگاه محدوده میدان جمهوری اسلامی رفتم. حدود ساعت ۱۰ و نیم صبح دست‌کم ۲۰ خودرو در صف بنزین بودند. از مسئول دستگاه پرسیدم اگر در صف بایستیم، بنزین با کارت آزاد دارید؟ گفت: نه! فقط ۱۲شب به بعد کارت آزاد داریم و آن هم با یک کارت.
مسئول جایگاه بولوار نامجو نیز که اغلب رانندگانی از محدوده ورودی شهر برای بنزین به سراغش می‌آمدند، به پرسش مشابه پاسخ داد: از ساعت ۱۲ شب کارت‌ها شارژ و تا ساعت ۲ بامداد نیز معمولاً تمام می‌شود.
با چند راننده که تجربه در صف ماندن را داشتند، شروع به صحبت کردم؛ یک راننده ۴۰۵ اعلام کرد نهایت تا ۱۰ و نیم صبح برخی جایگاه‌ها کارت‌های آزاد بنزین دارند و پس از اینکه سهمیه تمام شد، پرسنل جایگاه اعلام می‌کنند که کسی نایستد، بنزین کارت آزاد تمام شد.
وقتی از او می‌پرسم میزان سهمیه تعیین شده جوابگوی مصرف شما هست یا نه، توضیح داد: نه جوابگو نیست. بیشتر مردم هم به همین دلیل دنبال کارت آزاد جایگاه هستند تا سهمیه خودشان تا آخر ماه باقی بماند و جوابگوی مصرفشان تا پایان ماه باشد.

غیربومیان در صف‌های بنزین مشهد

یک راننده ۲۰۶SD که هفته‌ای دو بار ساعت ۱۲ تا ۲ شب در صف قرار می‌گیرد تا ۱۵ لیتر بنزین بزند، معتقد است تعداد سوخت‌گیری فرقی نکرده و مردم مصرف روزمره خود را دارند. تعداد کارت‌هاست که موجب شده چنین صف‌هایی به وجود بیاید و باید با وجود کنترل مصرف، تعداد کارت‌ها افزایش پیدا کند.
یک راننده راناپلاس که هنوز کارت سوختش را دریافت نکرده نیز اعلام کرد شب گذشته ساعت ۱۲ از خانه خارج شده و تا ۴ صبح به چهار جایگاه پمپ بنزین در محدوده عامل، چراغچی و بهارستان رفته و متأسفانه هیچ‌کدام کارت آزاد نداشتند. او ادامه داد: در پمپ بنزین بهارستان دو ساعت منتظر ماندم و در این مدت شاهد بودم که یک خودرو دو بار سوخت‌گیری کرد. وقتی اعتراض کردم، مسئول جایگاه گفت اگر شما هم مسافر هستید، می‌توانید سوخت‌گیری کنید. گفتم: «من چنین کاری نمی‌کنم؛ چون مردم همه در صف منتظر هستند». دوشب پشت سر هم این اتفاق برای من افتاد و دیدم افرادی با لباس‌های بلوچی دو یا سه بار بنزین زدند و جایگاهدار اجازه چنین کاری را داد. متصدیان پمپ بنزین‌ها می‌گویند هم سهمیه هر کارتشان نصف شده و هم تعداد کارت‌ها.
در محدوده خیام به یک صف بنزین سیار برخوردیم و با افراد حاضر در صف صحبت کردیم. یکی از آن‌ها که مردی حدود پنجاه و پنج ساله به نظر می‌رسید، گفت: این بنزین‌ها لیتری ۵هزار تومان است و تا ۴۰ لیتر را به قیمت ۲۵۰هزار تومان به عنوان خدمات سیار می‌فروشند. پیش از اینجا در میدان تلویزیون بودم. صف آن‌قدر شلوغ بود که به محدوده میدان می‌رسید. به همین دلیل و به اجبار آمدم تا از اینجا بنزین آزاد بخرم که اینجا هم یک ساعت و نیم است در صف هستم. تا حالا بنزین آزاد نزده‌ام.
با خانمی که راننده یک ۲۰۶ بود، سر صحبت را باز کردم که سرپرست خانوار با دو فرزند است. او نیز روایتی داشت که نشان می‌داد صف بنزین برای برخی افراد، تنها یک معطلی ساده نیست؛ بلکه به طور مستقیم با معیشت آن‌ها گره خورده است. وی بیان کرد: همه گرفتاری‌هایم را خودم حل می‌کنم؛ اما با موضوع بنزین چکار کنم؟ من فروشنده‌ای هستم که در سطح شهر، جنسم را از یک کارگاه می‌خرم و به صورت روزانه به مغازه‌داران در سطح بازار می‌فروشم. روزانه ۲۵ لیتر مصرف دارم. دیشب ساعت ۹ کارم تمام شد. رفتم منزل شام خوردم و از ساعت ۱۱:۳۰ در صف ماندم. گفتند بنزین تمام شده است. تا ۴ صبح دنبال بنزین در قاسم‌آباد، الهیه، سید رضی، جاده سیمان، خین عرب و کشاورز بودم و امروز هم از ساعت ۷:۳۰ صبح تا ۱۲ ظهر در صف بنزین هستم. امروز صبح در حد چند لیتر بنزین در باک خودروام باقی‌ مانده بود و نمی‌دانستم چکار کنم. یک نفر آدرس یک موتورسیکلت‌سازی در پنجتن را به من داد که برایم ۲ لیتر بنزین زد. اصرار کردم ۴ لیتر بدهد و در نهایت با قیمت ۲۰۰هزار تومان با من حساب کرد تا فقط خودروام به یک پمپ بنزین دیگر برسد. من یک زن هستم. چطور باید با این وضعیت کارم را انجام دهم؟
یک راننده MVM۱۱۰ نیز با ابراز ناراحتی از وضعیت صف‌های بنزین در حالی که دنبال راستی‌آزمایی این بود که من و همکارم واقعاً خبرنگار و عکاس یک روزنامه هستیم یا نه، پس از اینکه اعتمادش جلب شد، گفت: کسانی‌که در این صف‌ها هستند، نه جاسوس موساد هستند نه فریب‌خورده غرب و آدم آمریکا و اسرائیل؛ همه شهروند عادی این شهرند. حق ما به عنوان یک شهروند این نیست که از صبح ساعت ۷ تا ۱۲ ظهر برای ۳۰لیتر بنزین در صف باشیم. ابتدا به جایگاه دیگری مراجعه کردم که صفش چندصد متر بود. از مسئول جایگاه پرسیدم کارت آزاد دارید. گفت بله الان داریم؛ اما تا ما رسیدیم جلو جایگاه، تمام شد. البته جایگاهدار هم کاره‌ای نیست. سهمیه‌اش تمام شده است.هنوز از بنزین سیار دور نشدیم. دستفروشی را دیدیم که با یک ۴ لیتری بنزین خرید و در اواسط صف به یک خودرو شاسی‌بلند فروخت!

روایت جایگاهداران؛ بنزین هست، هر کارت آزاد ۲۵۰مرتبه سوخت‌گیری دارد

در سوی دیگر این ماجرا، رئیس انجمن جایگاهداران سوخت خراسان رضوی معتقد است آنچه در مشهد شاهد آن هستیم، ناشی از کمبود بنزین نیست. رضا بهاری با اشاره به فعالیت ۱۵۴ جایگاه سوخت بنزین در استان و حدود ۷۰ جایگاه در شهر مشهد گفت: تمامی این جایگاه‌ها فعال هستند. در حال حاضر سوخت به صورت پایدار عرضه می‌شود و برخی از مردم به دلیل استفاده نکردن از کارت‌های سوخت شخصی و برخی نیز به دلیل کم بودن تعداد کارت آزاد هر جایگاه و اینکه یک کارت باید برای همه متقاضیان کارت آزاد استفاده شود، معطل می‌شوند. خواسته ما این است که با آغاز ماه جدید، همه از سهمیه خود استفاده کنند تا ترافیک صف‌ها روان‌تر و از هدررفت زمان و ایجاد صف‌های طولانی جلوگیری شود.
وی با بیان اینکه در حال حاضر طبق آمار ما، تنها ۳درصد از مردم کارت سوخت ندارند؛ ولی ۳۰درصد از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها استفاده می‌کنند، افزود: کارت جایگاه برای افرادی که کارت سوخت ندارند، پیش‌بینی شده تا این مشکل در خراسان حل شود؛ زیرا شرکت ملی پخش خراسان در همین منطقه کارت‌ها را به‌صورت آنی ثبت و تحویل می‌دهد.
رئیس انجمن جایگاهداران سوخت خراسان رضوی ادامه داد: هر کارت آزاد جایگاه می‌تواند ۲۵۰ مرتبه در طول روز سوخت‌گیری کند و با توجه به سیاست‌های فعلی پخش سوخت، حداکثر سهمیه ۱۵لیتر در یک بار سوخت‌گیری وجود دارد و این موضوع سبب افزایش زمان انتظار می‌شود. خواهش ما از مردم این است که برای استفاده از کارت‌های اضطراری ساعت ۱۲ شب به جایگاه مراجعه نکنند و از کارت‌های شخصی خود استفاده کنند تا معطل نشوند. این کارت‌ها در واقع به‌عنوان کارت اورژانسی و در موارد اورژانسی که همیشه ممکن است پیش بیاید، پیش‌بینی شده و این موضوع به یک فرد یا نهاد خاصی مربوط نمی‌شود. اکنون که اول ماه است و کارت‌های سوخت همه شهروندان شارژ شده، اگر از سهمیه خود استفاده کنند، می‌توانند به روان‌تر شدن توزیع سوخت کمک کنند.
بهاری درباره جایگاه‌های سیار نیز با بیان اینکه سازوکار جداگانه‌ای دارند، اظهار کرد: این جایگاه‎ها زیر نظر شرکت پخش هستند و نظارت بر آن‌ها نیز با همین شرکت است.

معوقات ۶ ماهه جایگاهداران سوخت

وی با بیان اینکه جایگاه‌های سوخت متعلق به بخش خصوصی هستند و هیچ‌گونه دخل و تصرفی در تعیین نرخ فراورده‌ها و تخصیص سهمیه‌های کارت‌های آزاد و شخصی ندارند، گفت: هرچه فروش ما بیشتر شود، درآمدمان نیز افزایش می‌یابد. این‌گونه نیست که ما نخواهیم بنزین را به مردم ارائه دهیم. ما فقط فراورده را با نرخ اعلام شده به افراد ارائه می‌کنیم و هیچ قدرت اجرایی برای تغییر این سیاست‌ها نداریم.
رئیس انجمن جایگاهداران سوخت خراسان رضوی با اشاره به اینکه در حال حاضر با گذشت ۶ ماه از سال، هنوز حق‌العمل سال ۱۴۰۵ به جایگاه‌ها اعلام نشده، افزود: در حالی که ابتدای سال نرخ دستمزد کارگری افزایش یافته و هزینه‌ها تقریباً ۲۰۰درصد بالا رفته است، حق‌العمل و کارمزد ما هنوز پرداخت نشده و شرکت پخش مطالبات ما را تسویه نکرده است. با این حال جایگاه‌ها به‌طور ۲۴ ساعته فعال هستند و با وجود این مشکلات، همچنان به مردم خدمت‌رسانی می‌کنند.
بهاری با اشاره به فردی که شاهد بوده خودرو جلویی حاضر در صف، چندین بار کارت خود را کشیده، تأکید کرد: وقتی محدودیت‌هایی وجود داشته باشد، احتمال فساد افزایش می‌یابد. از طرفی جایگاهدار نمی‌تواند به‌طور مداوم و ۲۴ ساعته بر عملکرد پرسنل نظارت داشته باشد. با این حال اگر محدودیت‌ها کاهش یابد، خدمات‌رسانی به مراتب بهتر خواهد شد. چنین تخلفاتی در سطح جایگاه‌های استان بسیار کم است؛ اما امکان دارد برخی افراد ناراضی باشند. اگرچه هر فردی مجاز است با کارت شخصی خود سه بار سوخت‌گیری کند و جایگاهدار نمی‌تواند مانع او شود؛ اما اینکه الان با وجود شرایط خاص صف‌ها، جایگاهدار به هر خودرو می‌گوید فقط یک بار کارت بکشد، برای مدیریت بهتر وضعیت موجود است.

استفاده از کارت سوخت شخصی؛ راهکار کاهش زمان سوخت‌گیری در جایگاه‌ها

مدیر روابط عمومی شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی منطقه خراسان رضوی نیز در همین راستا با بیان اینکه ازدحام نسبی در برخی جایگاه‌ها به معنای کمبود سوخت نیست، اظهار کرد: یکی از عوامل مؤثر در تشکیل صف، مراجعه بدون کارت سوخت شخصی و درخواست استفاده از کارت اضطراری جایگاه است که زمان توقف خودروها و انتظار سایر شهروندان را افزایش می‌دهد.
مهدی مجرمی با اشاره به اینکه براساس مصوبه دولت و با هدف مدیریت مصرف سوخت باید ۹۵درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت شخصی انجام شود، گفت: کارت اضطراری برای شرایط خاص پیش‌بینی شده و استفاده عمومی و غیرضروری از آن، برخلاف هدف مصوبه است. در فاصله ۲۰ مرداد تا ۹ شهریور سهم استفاده از کارت شخصی در خراسان رضوی از ۵۶ به ۸۹درصد افزایش یافت و مصرف روزانه بنزین با کارت‌های اضطراری نیز از حدود ۵میلیون لیتر به ۷۶۵هزار لیتر کاهش پیدا کرد.
وی ادامه داد: در راستای تسهیل استفاده از کارت سوخت شخصی، زیرساخت‌های لازم برای حذف رمز کارت‌هایی که رمز آن‌ها فراموش شده یا بر اثر سه مرتبه ورود رمز اشتباه، مسدود شده‌اند، فراهم آمده است. همچنین مشکلات شهروندان فاقد کارت، پیگیری و امکان صدور آنی کارت سوخت مهیا شده است.
مدیر روابط عمومی شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی منطقه خراسان رضوی ضمن درخواست از شهروندان برای استفاده از کارت سوخت شخصی در جایگاه‌ها، تأکید کرد: همچنین به دارندگان خودروهای دوگانه‌سوز توصیه می‌شود با بهره‌گیری از ظرفیت آماده جایگاه‌های عرضه سی‌ان‌جی، این سوخت را در اولویت مصرف خود قرار دهند. استفاده بیشتر از سی‌ان‌جی ضمن کاهش تقاضای بنزین و کمک به مدیریت مصرف سوخت، هزینه سوخت خانوار را کاهش داده و به روان‌تر شدن فرایند خدمت‌رسانی در جایگاه‌های بنزین کمک می‌کند.

مسئله‌ای فراتر از یک صف

صف‌های بنزین در مشهد دست‌کم بر اساس روایت‌های ثبت‌ شده در این گزارش، یک علت واحد ندارد. از یک سو محدودیت تعداد کارت‌های آزاد، سقف ۱۵ لیتری سوخت‌گیری، استفاده بخشی از شهروندان از کارت اضطراری و نداشتن کارت سوخت برای گروهی از رانندگان مطرح است. از سوی دیگر، شهروندانی می‌گویند به خاطر مشاغلی که دارند، سهمیه فعلی پاسخگوی نیاز روزانه آن‌ها نیست. حالا توپ در زمین متولیان سیاست‌گذاری سوخت است؛ اگر بنزین به اندازه کافی وجود دارد و قرار است مدیریت مصرف از طریق کارت‌های شخصی انجام شود، باید راهکاری برای افزایش دسترسی به کارت‌های اضطراری، تعیین تکلیف مشاغل پرمصرف و جلوگیری از تشکیل بازارهای غیررسمی سوخت پیدا شود تا هرچه سریع‌تر تقاضاهایی که به نظر می‌رسد بخشی از آن‌ها کاذب است، از بین برود و سوخت به افرادی با نیاز واقعی برسد.